براي شناخت مشخصات مبارزان با ايمان کافي است زندگي و رفتار الگوهايي چون مهندس مهدي بازرگان و دکتر يدالله سحابي را مورد بررسي قرار دهيم. گاندي را نيز البته بايد يکي از الگوهاي اصلي در عرصه بين الملل به شمار آورد. بودن در فضاي زندگي و مبارزاتي ايشان هميشه براي ما درس آموز خواهد بود. ترک اين فضا اما نتيجه يي جز چيرگي يأس و درنهايت شکست خفت بار نخواهد داشت.
ايمان نتيجه يک فرآيند بسيار منظم و سختگيرانه خودسازي است. محصول اين فرآيند فردي است که حداقل داراي مشخصات زير است؛ آنچنان که دکتر يدالله سحابي بود.
الف- جسارت و شجاعت افراد را از افتادن در دام محافظه کاري يا انفعال باز مي دارد. فرد با ايمان از آنجا که نگاهش به زندگي کاملاً فرامادي است(يا اخلاقي يا الهي) مناسبات، اتفاقات و رخدادهاي روزمره تاثير چنداني بر مواضع و نظراتش نخواهد گذاشت. پس او مامور به وظيفه است و نه مامور به نتيجه. نتيجه هر چه مي خواهد باشد او کاري که فکر مي کند درست است، انجام مي دهد.
ب- آرامش خصوصيتي است که تنها در افراد با ايمان ديده مي شود، برخلاف عقيده بسياري از افراد قدرت هيچ گاه آرامش دروني براي هيچ سياستمداري نمي آورد. آنان که براي رسيدن به ثبات و آرامش دروني هر چه بيشتر درصدد کسب قدرتند، راهي به اشتباه مي روند. در سخت ترين شرايط اما افراد با ايمان در آرامش و سکون دروني محض هستند. در رأس قدرت يا در درون زندان هيچ تفاوتي ندارد. ديدگاه هستي شناسانه افراد با ايمان مبني بر موقت بودن يا کاذب بودن زندگي زميني باعث مي شود که پذيرش هر نقشي در اين زندگي (چه نقش رئيس جمهور و چه نقش زنداني) براي ايشان تلاطم روح، هيجان و احساسات کاذب ايجاد نکند. همه چيز بازي است و تنها کافي است که در هر نقشي خوب بازي کنيم، نتيجه چيزي جز آرامش و اطمينان قلب نخواهد بود.
ج- اميد از مشخصات ايمان و يأس از نشانه هاي بي ايماني است. يک مبارز با ايمان همواره اميدوار است و هيچ گاه سختي هاي روزگار يا ناکامي هاي دوره يي او را مايوس نمي سازد. هستي شناسي انسان با ايمان همه چيز را رو به تکامل و بهبود مي داند. جريان هستي رو به سوي خير، نيکي و سعادت است. اميد ناشي از ديدگاه کل نگر فرد با ايمان است. چه چيز بهتر از اينکه حرکت بشريت رو به کمال و سعادت است. حال اگر ما در رنجيم چه باک! مهم آن است که در جهت سعادت و حقوق بشر فعاليت مي کنيم.
د- صبر و مقاومت نيز از مهم ترين نشانه هاي ايمان است. جسارت، اميد و آرامش به همراه صبر تصويري از فرد با ايمان پديد مي آورد که در کمال ثبات در تداوم راهي که طي مي کند ثابت قدم و استوار است. او رهرو اي است که تندروي يا کندروي در طي مسير ندارد؛ نه تندروي انقلابي و نه کندروي محافظه کارانه، نه مغرور شدن از پيروزي و نه تسليم شدن در برابر شکست. صبر نياز به نگاه بلندمدت دارد و فرد با ايمان دورنگر و آينده نگر است و اين آينده نگري صبر او را افزايش مي دهد.
ه- تذبذب، دودلي، عدم شفافيت، شکاکيت و ناتواني در اتخاذ تصميم همه از نشانه هاي بي ايماني است. فرد بي ايمان و بي اخلاق از آنجا که هيچ معيار عمل مشخصي ندارد و به هيچ چيز پايبند نيست، هيچ ابايي هم از تغيير پي در پي تصميماتش ندارد. بدتر از آن اینکه اساساً از اتخاذ تصميم قطعي و رهايي از شکاکيت ناتوان است. در آغاز عصر مدرن، علم و عقل را تنها راه رهايي از شک و رسيدن به قطعيت دانستند؛ هر چه در علم و عقل پيش رفتند، اما شک افزون گشت و عدم قطعيت آشکار شد. اين ايمان است که شک را از بين مي برد، نه عقل. به همين نسبت ايمان موجب ثبات راي، عدم تذبذب، شفافيت و قدرت تصميم مي شود و فرد با ايمان نسبت به راي و تصميم خود متعهد و مسوول است.
تمام آنچه در بالا آمد از خصوصيات افرادي چون دکتر يدالله سحابي و مهندس مهدي بازرگان بود. هر کس سحابي را مي ديد او را مملو از آرامش، اميد، صبر و ايمان مي يافت. امروز اگر یاس برجامعه حاکم گشته و سران سیاسی جسارت و شجاعت لازک را در پیشبرد برنامه های خود ندارند؛ اگر گرفتار تذبدب شده ایم و قدرت تصمیم گیری و عمل نداریم، شاید دلیلش آن باشد که الگوهای خود را، سحابی ها و بازرگان ها را، فراموش کرده ایم.
(این یادداشت در تاریخ ۲۴ فروردین ماه در روزنامه اعتماد منتشر شد.)
